Thú chơi Lan của người xưa và nghề chơi lan ngày nay

Hoa phong lan mang một vẻ đẹp nhẹ nhàng, tinh khiết tạo nên những khoảng lặng của tâm hồn, nhất là những người yêu hoa. Có thể nói, thưởng ngoạn hoa lan như một thú chơi tao nhã, đã được người xưa biết đến từ rất xa xưa. Hoa lan mang đến cho tâm hồn con người những giây phút êm đềm và bình yên trong cuộc sống.

Thế nhưng, tùy vào từng thời đại thì phong tục, quan niệm thưởng thức cũng sẽ khác nhau. Ngày xưa ở các nước Á Đông, trong đó có Việt Nam do ảnh hưởng của triết học phương Đông và lễ giáo phong kiến, thưởng lan đã đi vào chiều sâu tinh túy, tìm đến cái thần trong cốt cách của trang quân tử trong xã hội quân tử lan chi.

Thơ xưa có câu: “ Nhánh hoa phong lan trong một bức vẽ

Tuy vô diễm sức như Kiều nữ, tự hữu u hương tự đức nhân”.

Với những loại lan rừng ẩn mình dưới tán lá cây hay những giò lan treo mình trên vách núi đá cao vời vợi đều được những người yêu lan yêu thích vô cùng. Lan có khi có vẻ ngoài mạnh mẽ, cứng cáp như một trang nam quân như các loài: Encytias, Epidendrum, Laelia,…Nhưng cũng có khi lại rất mềm mỏng, yếu đuối như loài: Phong lan Cattleya, Broughtonia,….tâm trạng con người đều được thể hiện qua những đóa lan vô thường ấy.

Ngày xưa phong lan được so sánh với những đều tốt đẹp nhất trong xã hội. Các nhà thơ, nhà văn, thi sĩ tìm đến lan để thể hiện nỗi lồng, ưu tư của mình thông qua những vẫn thơ, bức tranh có hồn tuyệt mỹ. Một trong những tác phẩm văn chương nổi tiếng lấy ý tưởng từ loài hoa này như: Lan Chương, Lan Nghị, hay đời tấn Trung Quốc có Lan Đình Thi Tập.

Đối với những thi sĩ thì phong lan cũng được họ tìm đến và phát họa nên những bức tranh đẹp, ẩn chứa nhiều cảm xúc sâu xa trong mỗi bức tranh.

Có thể nói, chỉ có những người yêu lan thật sự mới có thể sở hữu được những chậu lan có vẻ đẹp như mong muốn. Bởi việc trồng và chăm sóc lan rất phức tạp, và bạn phải xem đây như một thú chơi tao nhã, bạn phải dành cả con tim và tâm hồ của mình vào những đó hoa kia. Đó mới là một thú chơi lan hoàn chỉnh nhất.

Chơi Phong lan: Từ thú đam mê đến thành nghề chơi

Người xưa có câu: “ Vua chơi lan, quan chơi trà”. Câu nói đó trong xã hội hiện đại ngày nay có phần chưa đầy đủ. Bởi, phong lan bây giờ hầu hết ở đâu cũng có, nhiều gia đình tuy thu nhập không cao nhưng vì đam mê loại hoa này nên vẫn dành dụm tiền để mua về chơi không khó khăn lắm và giá không còn đắt bằng “vàng” như xưa kia. Song, bản chất của thú chơi phong lan trước sau không thay đổi nếu người chơi thực sự có tâm với loài hoa vương giả, tao nhã và ẩn chứa đầy triết lý sống đáng nên chơi này.

Những loại phong lan cho cả sắc và hương luôn làm say đắm người thưởng thức

Hoa phong lan vốn sống ở vùng rừng cao, núi thẳm có độ cao từ 400,500 – 1.600m, nó có thể sống lơ lửng trên các thân cây, dưới mặt đất và cà vùng lầy trũng (một số lan hài..), chúng có mặt tại nhiều vùng miền trên thế giới và Việt Nam, kể cả xứ nóng hay lạnh. Thiên nhiên phú cho loại hoa này vẻ đẹp kiêu sa, cấu trúc hoa cầu kỳ, phức tạp muôn hình vạn trạng và nhiều loại có hương quá quyến rũ khiến những người chưa chơi hoa phong lan khi thưởng thức vẻ đẹp hay mùi hương của hoa thật khó quên.

Xưa kia, để khai thác và trồng được một dò phong lan đẹp không phải ai muốn là được. Người khai thác phải vào tận rừng sâu, leo lên những ngọn núi, cành cây, vách đá cao cheo leo, chót vót tiềm ẩn đầy rủi ro mới lấy được. Vận chuyển, lưu thông khó khăn do đường sá chưa phát triển. Vì thế, giá phong lan rất đắt, chỉ người có nhiều tiền mới dám chơi. Đúng với câu vua chơi lan, quan chơi trà.

Ngày nay, khoa học phát triển, giao thông thuận tiện. Những người khai thác phong lan dễ dàng hơn với nhiều thiết bị, phương tiện đi lại, leo trèo lên núi cao hay cây lớn, hạn chế nhiều rủi ro. Với phương pháp cấy mô, khoa học đã cho ra đời nhiều loại phong lan mới đa dạng về chủng loại, mẫu mã và có thể sản xuất hàng loạt sẵn sàng thỏa mãn nhu cầu người chơi. Và giờ đây, phong lan đã và đang trở thành hàng hóa rất phổ biến. Việc tập kết trong giao thương, buôn bán thuận tiện nên ở hầu hết tỉnh, thành nào – người có nhu cầu chơi phong lan sẵn sàng được đáp ứng đủ các loại. Nhiều tổ chức, cá nhân đã đầu tư hàng tỷ đồng để xây dựng mô hình nhà vườn, hoặc là đầu mối nhập khẩu phong lan số lượng lớn và xuất cho những người bán lẻ cho người chơi khắp nơi. Thậm chí, thời buổi phát triển Internet như hiện nay, người chơi có thể ngồi ở nhà cũng có thể mua được phong lan và học nuôi trồng phong lan qua mạng. Để sở hữu một vài dò hay vài chục dò phong lan trong điều kiện kinh tế, đời sống xã hội phát triển như hiện nay với nhiều người là không khó. 

Nhiều người kinh doanh phong lan đem hàng tới khắp mọi nơi phục vụ người chơi 

Với các loại lan rừng thông thường như: lan quế, tam bảo sắc, hoàng lạp, phi điệp, … nếu để mua làm giống nuôi và chăm sóc, vừa để thư giãn, vừa để thưởng thức thì giá từ hơn 100 –  400 nghìn đồng/kg, cá biệt có loại hơn 1 triệu đồng/kg. Ai có nhiều tiền mua từ 700g – 1kg về bó thành dò to. Người ít tiền mua một vài lạng, chăm bón tốt 1 – 2 năm sau cũng có dò lan đẹp cho hoa. Với giá lan công nghiệp cũng vậy, tùy loại từ giống cấy mô vài chục nghìn đồng tới dò lan khỏe mạnh có thể cho hoa ngay thì vài trăm nghìn, một số loại cho hoa to, đẹp giá có thể lên tới vài triệu đồng. Ở đây, chúng ta không đề cập tới một số loại lan cao cấp và một số loại lan rừng được gọi là đột biến có giá tới nghìn hoặc vài nghìn USD.

Tuy nhiên, khi người có đam mê chơi phong lan đã sở hữu một dò lan đẹp, dò lan quý nhưng để nuôi trồng nó phát triển và lại cho hoa tiếp mới là vấn đề đáng bàn. 

Phong lan tại vườn Quốc gia Malayxia có giá 5 nghìn USD mỗi cây (sưu tầm).

Có người được bạn tặng một dò lan quý, người thì dành dụm chút tiền quyết định mua một dò lan về chơi cho thỏa chí khao khát….sau vài tháng đem về chơi, hết hoa và treo lên chăm tưới, bón phân đều nhưng dò lan cứ còi cọc, héo dần và chết. Có trường hợp nuôi được 1 năm dò phong lan xanh tốt nhưng đến 2 năm sau vẫn không cho hoa để thưởng thức….? Bởi thế, không ít người rất thích chơi phong lan nhưng thấy khó nuôi trồng quá đành phải bỏ cuộc.

Cuộc sống có nhiều thú chơi tao nhã, bổ ích “Chơi cá dưỡng tâm, chơi cây dưỡng trí, chơi chim dưỡng thần”. Mỗi người đều có thú chơi riêng để cái tâm, cái trí, cái thần của mình luôn đạt độ ổn định, giúp cho việc giải quyết công việc, các vấn đề trong cuộc sống, tư tưởng cá nhân và gia đình luôn được tốt đẹp, hài hòa. Đó là điều ai cũng mong muốn. Thú chơi phong lan không nằm ngoài quy luật và ý nghĩa trên.

Thực tế, nuôi trồng và chăm sóc phong lan không khó khăn, cầu kỳ như nhiều người lầm tưởng. Chẳng qua, người chơi phong lan chưa thực sự hiểu rõ, hiểu kỹ về lan. Cũng như đa số loài thực vật khác, phong lan cũng cần duy trì đủ các yếu tố: độ ẩm, ánh sáng, nhiệt độ để lan sinh trưởng và phát triển. Đặc biệt, ngay cái tên phong lan đã nói lên sự cần thiết của gió đối với loài cây này. Nếu chúng ta không hiểu đặc tính từng loại lan để tạo ra vùng tiểu khí hậu (nơi trồng phong lan) phù hợp chúng thì khó có thể thu hoạch được thành quả  như ý.

Chỉ cần một góc ban công hay mái hiên vừa phải, 
người chơi phong lan có thể thỏa chí đam mê của mình với loài hoa này.

Cũng là phong lan nhưng mỗi loại lại có cách trồng khác nhau: có loại ưa ẩm ít, cần thoáng gió và nhiều nắng, chúng ta trồng với giá thể luôn ướt, bí gió và thiếu nắng, cây sẽ không ra rễ và teo dần rồi chết hoặc ngược lại. Cây chỉ cần ít nắng nhưng ta cứ treo chỗ nắng gắt nhiều, thiếu độ ẩm cây sẽ cháy lá và phát triển rất kém. Có loại lan xuất xứ ở xứ lạnh đem trồng ở vùng nóng và ngược lại sẽ không bao giờ cho hoa, có khi càng chăm sóc càng chết.

Chơi cây dưỡng trí. Để chơi được phong lan, người chơi phải bỏ thời gian nghiên cứu, tìm hiểu nhu cầu, quy luật sinh trưởng của cây để chăm sóc. Khi hiểu rõ về mỗi loại lan, ta có cách trồng phù hợp với từng loại theo tiểu khí hậu đã tạo ra, sau đó chỉ cần duy trì được nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng và định kỳ 7 – 10 ngày bổ sung thêm NPK, thuốc phòng trừ sâu bệnh chuyên dùng cho lan là có thể thu hoạch được thành quả và niểm vui, góp phần giảm bớt áp lực cơm áo, gạo tiền trong cuộc sống mỗi khi ngắm giàn phong lan của mình ngày một tốt lên, hoa nở ngày một nhiều hơn.

Nhiều người trước vì đam mê sau trở thành những chủ nhà vườn lan kinh doanh lớn

Phong lan (đặc biệt với một số lan rừng) là loại cây có sức sống mãnh liệt. Tuy bám trên thân cây khác để sống nhưng phong lan không hề hút bất cứ chất gì từ thân cây đó như loại tầm gửi ta vẫn thấy. Đó có thể là một thân cây khô, một mỏm đá, cây cũng sống… Phong lan còn thể hiện sức sống mãnh liệt ở chỗ: có khi chỉ là một thân cây rời ra từ một dò, thậm chí chỉ là một đoạn thân cây tơ – dù không còn rễ, không còn lá nhưng ta đặt vào một chỗ có độ ẩm cao, ánh sáng vừa phải, kể cả sau 3 tháng, thân đó vẫn có khả năng nảy mầm, hình thành chồi mới. Điển hình là những loại lan thân thòng như: Phi điệp, trầm, giả hạc, hoàng lạp…Đối với một số lan công nghiệp như: Cattlyea, vũ nữ, vanda – chỉ cần phần gốc vẫn có mắt sống, nếu duy trì được các yếu tố cần thiết, cây lan vẫn có thể sống sót và hồi phục. Có điều, trường hợp như vậy bao giờ cây phát triển mạnh được 2 – 3 thân to mới có khả năng cho hoa. Thật là kỳ diệu, đúng là tàn nhưng không phế. Thực tế ấy của loài phong lan, chúng ta cũng được chứng kiến trong cuộc sống không ít những con người gặp hoàn cảnh ngặt nghèo nhưng vẫn vượt lên số phận .

Do vậy, người chơi lan luôn phải tìm tòi, nghiên cứu và trao đổi kiến thức về nuôi trồng nó. Điều này giúp chúng ta có thêm cơ hội mở rộng quan hệ giao lưu, kết bạn với những người cùng sở thích, đam mê. Dù đó là ai, cương vị nào, công việc ra sao nhưng không bị ràng buộc bởi bất cứ một yếu tố nào trong quan hệ, chỉ cần có chung đam mê phong lan. Đó là một trong những thu hoạch quan trọng khi chơi phong lan. Tại Bắc Ninh, hiện có hàng trăm người chơi phong lan với mọi tầng lớp. Người ít thì vài dò tới vài chục giò, người nhiều thì hàng trăm dò, có người đã đầu tư quy mô lớn hàng tỷ đồng để nuôi trồng và kinh doanh phong lan .

Không chỉ vậy, chơi phong lan còn giúp chúng ta thấu hiểu thêm về câu nói của người xưa “ dục tốc, bất đạt”. Qúa trình nuôi trồng, chăm sóc lan, người chơi ít nhiều phải duy trì chế độ bổ sung NPK cho lan, nhất là lan công nghiệp. Tuy nhiên, nếu là người hay nóng ruột, muốn cho cây mau lớn thường pha thuốc quá liều lượng để phun, làm cho cây hay bị thối nhũn, cháy lá hoặc dễ bị sâu bệnh xâm nhập và chết. Thông thường, người có kinh nghiệm luôn pha tỷ lệ chỉ bằng 1/2 hoặc 2/3 chỉ định, cây vẫn phát triển tốt và cho hoa. Vậy nên, ta cứ kiên nhẫn thực hiện những gì cần làm, làm sao cho đúng với quy luật và hoàn cảnh, sớm muộn sẽ có kết quả tốt đẹp. Nếu không, cũng hạn chế được nhiều sai sót không đáng có. Có nhiều người đam mê, hàng ngày, ngắm nghía từng dò lan của mình xem có gì tiến triển, theo dõi xem lan có bị sâu bệnh, còi cọc hay phát triển tốt. Đó chính là lúc con người hòa nhập tâm và ý với cây, có rung động tinh thần khi thấy cây thay đổi. Khi đó, cùng với việc không ngừng học tập, trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm chơi phong lan, nhiều người thực sự biết rõ sẽ trồng từng loại lan ra sao, chăm sóc thế nào để dò lan của mình cho những bông hoa tươi thắm. Đây cũng chính là điểm đến giúp người chơi có thể trở thành nghề chơi, nghệ nhân chơi phong lan trong làng chơi lan.

Xuân đã về với những hạt mưa lất phất bay chứa đựng đầy mầm sống. Cùng với cỏ cây, hoa lá, những giò lan, những vườn lan, những người chơi lan đang phấn đấu và đón chờ những cành lộc, những nụ hoa lan hé nở trong mùa xuân mới sẽ thắm mãi với thời gian.

(Bài viết có sử dụng tư liệu của tác giả Vũ Nghĩa Báo Bắc Ninh)

Xem thêm: Gian nan một chuyến vượt núi “tầm” Lan ll Nhận diện các giống Lan Việt Nam theo hệ thống thực vật học

CÔNG TY PHIM CÁCH NHIỆT VÀ TRANG TRÍ NHÀ XANH
76/80 Lê Văn Phan, P. Phú Thọ Hòa, Q. Tân Phú - Tel/ Fax: 08 38610665
 Emai: quantri.agrimark@gmail.com - Hot line: 0898 422 418
agrimark.org là website chia sẻ kiến thức phi lợi nhuận
EMG