Cù Lao Phố, thời thương cảng đệ nhất phương nam

Tên gọi Cù lao Phố dân dã là một danh xưng dễ quen, dễ nhớ về một địa điểm thuộc xã Hiệp Hoà, được mệnh danh “chốn đô hội“ của xứ Biên Hoà.

Theo sử liệu, năm 1679, đựơc sự chấp thuận của chúa Nguyễn, nhóm người Hoa do Trần Thượng Xuyên  đến sinh sống ở xứ Bàn Lân (tức Biên Hòa ngày nay). Trần Thượng Xuyên thấy địa hình này có ưu thế cho việc phát triển nông nghiệp, lại thuận tiện giao thông thủy, bộ; có lợi cho việc buôn bán nên đã xây dựng nơi đây thành một thương cảng. Đường xá ở Cù lao Phố được mở mang, phố xá được tạo dựng, chợ búa được thành lập, hàng hóa dồi dào, thường xuyên có nhiều tàu nước ngoài đến buôn bán.

Cảnh phồn vinh, sầm uất của Cảng thị Cù lao Phố được sử sách ghi chép: “Nông Nại đại phố ở đầu phía Tây Cù lao Đại phố được kiến thiết phố xá, mái ngói tường vôi, lầu cao quán rộng, dọc theo bờ sông liền lạc tới năm dặm. Chia vạch làm ba đường phố: đường phố lớn lót đá trắng, đường phố ngang lót đá ong, phố nhỏ lót đá xanh, đường rộng bằng phẳn”’ hay “phố chợ thương mại, giao thông với người Tàu, người Nhật Bản, Tây Dương, Đồ Bà (Java). Kẻ buôn tụ tập, ghe thuyền lớn ở biển và ở sông đều neo liên tiếp nhau, ấy là một chỗ đại đô hội…”.

Cù lao Phố trở thành một trung tâm thương mại và giao dịch vào loại nhất của Nam Bộ vào thời bấy giờ nhờ có ưu thế của một cảng sông sâu trong nội địa, đầu mối tập trung nhiều loại hàng hoá. Vùng Cù lao Phố cũng là nơi hình thành sớm các ngành nghề thủ công: dệt chiếu, làm tơ lụa, làm gốm, mộc, đúc đồng, làm pháo hay chăn nuôi tằm, trồng mía, nấu đường… Ngoài nguồn hàng cung cấp tại chỗ, thương cảng Cù lao Phố còn tiếp nhận các nguồn hàng hóa từ nơi khác trên vùng Đồng Nai lúc bấy giờ như Phước Thiền, Bến Gỗ, Bến Cá…

Với vị thế của một thương cảng sầm uất, Cù lao Phố còn là nơi được xây dựng những kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng đồ sộ lúc bấy giờ. Chắc chắn, những công trình kiến trúc được xây dựng trong thời kỳ lịch sử bấy giờ không chỉ đáp ứng cho nhu cầu tâm linh của cư dân tại chỗ mà còn cho các khách của vùng lân cận, vùng xa đến chiêm ngưỡng hay trong dịp mua bán hàng hóa. Thế nhưng, kiến trúc phong quang của Cù lao Phố bị ảnh hưởng và tàn phá nặng nề qua cuộc bạo loạn của thương nhân người Phước Kiến là Lý Văn Quang vào năm 1747; trong cuộc tranh chấp giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh, đặc biệt vào năm 1776, Cù lao Phố  bị tàn phá “…từ đấy chỗ nầy biến thành gò hoang, sau khi trung hưng, người ta tuy có trở về, nhưng dân số không được một phần trăm lúc trước”. Hầu hết đền, chùa, đình, miếu và phố xá ở Cù lao Phố thời còn là  “xứ đô hội“ đã bị thời gian, chiến tranh tàn phá nặng nề.

Địa bàn vốn là thương cảng xưa nay trở thành một vùng cù lao xanh tươi giữa lòng thành phố Biên Hoà với cảnh trí nên thơ hữu tình, những vườn cây trái xum xuê, cánh đồng lúa trải dài, nước sông bốn mùa tươi mát. Hiếm có vùng đất nào với vị thế đơn vị hành chánh cấp xã ở Nam Bộ có mật độ của nhiều cơ sở tín ngưỡng như trên vùng đất Cù lao Phố. Cù lao Phố có đến 5 ngôi chùa, 3 tịnh xá và 11 ngôi đình, 1 biểu toà Cao Đài, nhiều ngôi miếu…Trong đó, có 4 di tích được nhà nước xếp hạng. Gắn liền với các thiết chế tín ngưỡng này là những di sản văn hoá phi vật thể vô cùng phong phú của những thế hệ tiền nhân thuở đầu khai phá vẫn còn được bảo lưu cho đến ngày nay

Tìm hiểu về vùng đất này, AgriMark xin giới thiệu bộ ảnh xưa về Biên Hòa trích từ "Địa chí tỉnh Biên Hòa" của M.Robert do nhóm tác giả Lê Tùng Hiếu và Nguyễn Văn Phúc biên dịch, NXB Đồng Nai ấn hành.

1. Trường dạy nghề khai giảng lần đầu tiên vào ngày 15/03/1903 trong khuôn viên Tòa Bố (dinh Tham Biện); địa điểm hiện nay là UBND tỉnh Đồng Nai. Ảnh: Ki-ốt trường Bá Nghệ Biên Hòa.

2. Thủy phi cơ ở Bình Thành trên sông Đồng Nai: Phía trên chợ Biên Hòa là doanh trại của thủy phi cơ với những nhà kho, công xưởng đồn lính và những tòa nhà đẹp dành cho sĩ quan, hạ sĩ quan của phi đội

3. Trú xá người điên ở Biên Hòa được xây dựng năm 1915. Người dân địa phương quen gọi với cái tên: Nhà thương điên Biên Hòa. (địa điểm hiện nay là Bệnh viện Tâm Thần Trung Ương II)

4. Dinh Tham Biện được xây từ năm 1902, hồi thời chánh Tham Biện A.G. Sartor; địa điểm hiện nay là UBND tỉnh Đồng Nai.

5. Thác Trị An

6. Đua thuyền trên sông Đồng Nai

7. Cây điệp toà. Cây cổ thụ lớn nhất (đường kính 5m) ở Biên Hòa, đối diện với cửa chánh Tòa Sơ Thẩm (Tòa án nhân tỉnh hiện nay), bị Sở Công Chánh đốn hạ vào ngày 17-03-1960, sau khi bị phát cháy từ trong ruột cây do bị sét đánh, được trồng cùng lúc với vườn điệp trước thành Kèn do binh sĩ Pháp trồng khi mới đến chiếm đóng thành Biên Hòa vào năm 1862.

8. Chợ Biên Hòa ngày xưa từ thôn Phước Lư dời về làm chợ Dinh, cũng gọi là chợ Bàn Lân hay chợ Lộc Giả. Nó được cất lại bằng cây lợp ngói vào năm 1889. Về sau vào năm 1896 mới cho lấp bãi dưới bờ sông rồi cẩn đá ong, để xây cất lại vào vị trí hiện nay.

9. Cầu Gành

10. Cầu Mát trước Dinh Tham Biện xưa gọi là cầu Quan. Cây cầu này chỉ dành riêng cho các quan lớn ngày lễ ra xem các cuộc vui tổ chức trên sông: thuyền hoa đăng, bơi lội đua, thả vịt…; địa điểm hiện nay là Nhà thiếu nhi tỉnh Đồng Nai.

11. Thành kèn Biên Hòa. Tháng 12-1861, cổ thành Biên Hòa rơi vào tay thực dân Pháp, quân đội Pháp xây dựng lại thành, thu gọn lại còn 1/8 so với trước và gọi là thành "Xăng đá" (Soldat), nghĩa là thành lính. Buổi sáng lính thường sử dụng kèn báo thức, âm thanh vang cả một vùng, nên dân địa phương gọi là "Thành Kèn"… (phường Quang Vinh, TP.Biên Hòa).

Xem thêm: Kho đồ xưa khổng lồ của nhà sưu tập Đinh Công Tường II Xem bảo tàng cổ vật Việt Nam qua ảnh II Đời sống nhà nông thời xưa II Không gian xưa trong ngôi nhà Việt hiện đại II Đá cảnh – Bộ môn nghệ thuật “cổ – kỳ – mỹ” II Giải mã thứ bậc thầy Hai, con Tám… của Sài Gòn xưa II Tìm hiểu về gốm mỹ nghệ Biên Hòa

 

Vườn Thực Nghiệm AGRIMARK 
ĐC: F8/3A Võ Hữu Lợi, X.Lê Minh Xuân, H. Bình Chánh, TP.HCM - ĐT: 0915 35 35 75
 Emai: quantri.agrimark@gmail.com - Hot line: 0898 422 418
agrimark.org là website chia sẻ kiến thức phi lợi nhuận
EMG